Anwar Ridhwan : “Rasa Bangga : Bahasa Ibunda vs Bahasa Asing”

Mengapa isu kedudukan dan masa depan bahasa Melayu di negara sendiri terus dipersoalkan? Sejak kira-kira sedekad yang lalu, isu bahasa Melayu ini merupakan salah satu ujian besar bangsa Melayu sendiri. Segalanya bermula dan berpangkal pada ada atau tidaknya rasa bangga terhadap bahasa Melayu – terutamanya oleh pemimpin Melayu dan oleh orang Melayu sendiri.
Apabila disebut ‘pemimpin’, secara spontan kebanyakan kita akan mengindentifikasikannya dengan pemimpin politik, terutama elit pemerintah. Sungguhpun takrifannya tidak semestinya menjurus ke situ sahaja, tetapi begitulah persepsi masyarakat Malaysia. Sejak sekian lama politik dan orang politik mencitrakan diri sebagai panglima dan ‘juru selamat’ untuk apa-apa sahaja isu di bawah matahari Malaysia ini. Bukan tidak sering, pendapat pakar tentang sesuatu isu telah disisihkan oleh orang politik; dan mereka – secara demokratik atau pun sebaliknya – mengketengahkan idea sendiri yang mesti diterima dan dilaksanakan.
Dalam soal rasa bangga terhadap bahasa Melayu, orang Melayu terutamanya akan terlebih dahulu melihat sikap serta peranan pemimpin politik Melayu mereka. Masyarakat selalu bertanya, sejauh mana pemimpin politik Melayu yang berkuasa meneguhkan dan menterjemahkan rasa bangga bahasa Melayu dalam kapasiti mereka? Sejauh mana mereka memperkasakan bahasa Melayu sebagai bahasa rasmi dan Bahasa Kebangsaan negara ini? Sejauh mana mereka memperteguhkan bahasa Melayu sebagai bahasa ilmu moden? Sejauh mana mereka memanfaatkan bahasa Melayu yang sejak sekian lama menjadi lingua franca rantau ini untuk terus menjadi bahasa perpaduan di Semenanjung, Sabah dan Sarawak?
Sejak sedekad yang lalu, masyarakat Melayu pada umumnya meragui adanya rasa bangga bahasa Melayu di kalangan ahli politik Melayu yang berkuasa. Berucap dalam bahasa Inggeris dalam majlis rasmi atau majlis separa rasmi yang dihadiri oleh rakyat Malaysia, melonggarkan penggunaan Bahasa Kebangsaan ketika pihak swasta berurusan secara rasmi dengan kerajaan, menggunakan bahasa Inggeris dalam pengajaran sains dan matematik – yang akan merebak kepada ilmu-ilmu yang lain, menukar nama bahasa Melayu menjadi bahasa Malaysia, dan tiadanya usaha bersungguh-sungguh untuk membenihkan jati diri kolektif sejak di sekolah rendah bagi semua kaum melalui bahasa pengantar Melayu yang tunggal – sebagaimana Indonesia dan Thailand membangga-bahasakan bahasa rasmi mereka, adalah antara bukti bahawa pemimpin politik Melayu yang berkuasa kurang atau tidak memiliki sikap rasa bangga bahasa Melayu dalam diri mereka. Mereka mempunyai pertimbangan lain, termasuk politik, yang dilihat lebih besar dan wahid berbanding bahasa bangsanya.
Adalah suatu ironi dan tragedi apabila bangsa yang sedang berkuasa di sesebuah negara, tidak menggariskan wawasan yang besar dan realistik tentang masa depan bahasanya, sebaliknya meminggirkan bahasanya ke sudut pentas kehidupan utama bangsa dan negara.
Orang Melayu, termasuk pencinta dan pejuang bahasa Melayu tentu mengharapkan ahli politik Melayu yang sedang berkuasa berbuat sesuatu untuk memperkasakan bahasa Melayu dalam pelbagai lapangan kehidupan. Bahasa Melayu telah berakar, tumbuh dan berkembang di Alam Melayu selama ribuan tahun, menjadi bahasa pengucapan seni dan pemikiran tinggi termasuk dalam bidang agama, ilmu pengetahuan dan falsafah. Sehubungan itu bahasa Melayu wajar disemarakkan sebagai bahasa rasmi, bahasa ilmu moden (sebagaimana UKM telah membuktikannya pada dekad 1980-an dan awal 1990-an), serta bahasa komunikasi dan perpaduan rakyat negara ini.
Antagonis pemerkasaan bahasa Melayu yang kebanyakannya berselindung di balik nama samaran, khususunya yang melibatkan isu PPMSI, menggunakan alasan pentingnya bahasa Inggeris dalam kehidupan hari ini dan masa depan. Yang lebih ekstrim dan sinikal, menuduh pejuang bahasa Melayu sebagai anti-bahasa Inggeris dan tidak dapat melihat kepentingan bahasa Inggeris di dunia global hari ini.
Jawapan tegas daripada pejuang dan pencinta bahasa Melayu, yang sering didengar, dan tidak pernah mencairkan semangatnya serta terasa kebenarannya ialah, mereka tidak sekali-kali anti bahasa Inggeris. Hanya mereka mempersoalkan, mengapa dalam upaya mengukuhkan penguasaan bahasa Inggeris yang dijadikan mangsa serta korban ialah bahasa Melayu. Mereka berhujah lagi bahawa dengan meminggirkan bahasa Melayu dalam P&P sains dan matematik – yang akan merebak ke subjek-subjek sains yang lain – taraf bahasa Melayu sebagai bahasa ilmu moden telah dinafikan oleh suatu dasar ciptaan ahli politik Melayu sendiri!
Pejuang dan pencinta bahasa Melayu meneruskan hujah yang selalu didengar, bahawa subjek sains dan matematik bukanlah wadah yang sesuai bagi P&P bahasa Inggeris. Mengapa tidak P&P subjek bahasa Inggeris itu sahaja yang dimantapkan, termasuk mewujudkan sesi-sesi yang sistematik bagi menguasai bahasa Inggeris sebagai bahasa komunikasi dan sebagainya.
Apabila bahasa Inggeris dijadikan dasar sebagai bahasa pengantar dalam subjek sains dan matematik di seluruh negara, maka dasar itu secara automatik melibatkan para pelajar di bandar, luar bandar, ceruk dan pedalaman. Bagi segelintir pelajar dan ibu bapa di kawasan bandar, mereka menyambut baik dasar ini kerana mereka dan anak mereka boleh menguasai bahasa Inggeris. Tetapi sesuatu dasar dicipta untuk semua, bukan untuk kepentingan serta faedah segelintir pelajar. Bagaimana dengan nasib pelajar-pelajar luar bandar, ceruk dan pedalaman – yang jumlahnya jauh lebih besar daripada jumlah segelintir pelajar bandar?
Jika sesuatu dasar, seperti dasar PPMSI ini hanya memberi faedah kepada segelintir pelajar, tetapi dalam masa yang sama mengecewakan begitu banyak pelajar luar bandar, ceruk dan pedalaman, maka dasar itu boleh dianggap gagal. Para pelajar di luar bandar, ceruk dan pedalaman bukan sahaja tidak dapat mempertingkatkan penguasaan bahasa Inggeris mereka melalui P&P sains dan matematik, malah lebih malang lagi tidak dapat menguasai ilmu sains dan matematik yang disampaikan bukan melalui bahasa ibunda mereka. Jika kegagalan itu berterusan, dan dianggap remeh pula oleh kementerian yang berkenaan, maka satu generasi pelajar luar bandar, ceruk dan pedalaman (kebanyakannya Melayu) menjadi mangsa kepada dasar yang tidak adil ini. Akibat kegagalan itu, mereka akan terlepas peluang pekerjaan yang lebih baik.
Terdengar cakap-cakap yang kurang menyenangkan bahawa kementerian yang berkenaan sedaya mungkin mempertahankan dasar tersebut, dengan memanipulasi keputusan peperiksaan. Khabarnya, tahap markah lulus telah direndahkan, supaya dapat menunjukkan bahawa PPMSI telah melihatkan hasil yang membanggakan, dan dengan itu wajar diteruskan. Jika cakap-cakap dan khabar ini benar, malang sekali generasi pelajar Malaysia, kerana statistik lulus peperiksaan tidak menceritakan situasi yang sebenar.
Pendidikan harus kembali kepada fitrah manusia dan bahasa ibundanya. Fitrah ini lebih bermakna kepada para pelajar sekolah rendah dan sekolah menengah. Dengan ayat yang lain, pelajar sekolah rendah (terutamanya) lebih mudah memahami dan menguasai sesuatu ilmu yang disampaikan melalui bahasa ibundanya. Sebagai ilustrasi, jika kita (baca : ibu bapa Melayu) mempunyai sepasang anak kembar berusia tujuh tahun, seorang belajar sains dan matematik dalam bahasa Melayu, dan seorang lagi belajar melalui bahasa asing, tentulah anak yang belajar melalui bahasa Melayu itu lebih mudah memahami dan menguasai kedua-dua subjek tersebut berbanding kembarnya yang seorang lagi.
Sebab itulah sekolah-sekolah jenis kebangsaan Cina berkeras mahu mengajar sains dan matematik dalam bahasa Mandarin. Bahasa Mandarin lebih merupakan ‘bahasa ibunda’ kepada para pelajar Cina. Memang terdapat juga pelajar Melayu dan India di sekolah Cina, tetapi mereka belajar bahasa Mandarin dalam kelas bahasa Mandarin, bukan belajar Mandarin melalui sains dan matematik.
Belajar menguasai ilmu dan belajar bahasa asing adalah dua isu yang berbeza. Segala ilmu pada hakikatnya lebih mudah dipelajari melalui bahasa ibunda. Akan tetapi dalam masa yang sama para pelajar kita wajar digalakkan mempelajari dan menguasai beberapa bahasa asing – melalui kelas-kelas bahasa, bukan melalui subjek lain.
Beberapa bulan yang lalu penulis berada di Maghribi, dan berasa kagum kerana kebanyakan rakyatnya boleh menguasai beberapa bahasa. Selain daripada bahasa Arab (bahasa ibunda), kebanyakan mereka boleh menguasai bahasa Perancis (bahasa penjajah) dan bahasa Inggeris. Sesetengah mereka boleh menguasai bahasa ketiga popular iaitu bahasa Sepanyol. Mereka menguasai bahasa-bahasa asing ini melalui kelas-kelas bahasa yang sistematik, bukan melalui subjek sains dan matematik.
Sehubungan itu memang wajarlah jika terdapat desakan rasional agar dasar PPMSI dimansuhkan, dan kedua-dua subjek tersebut kembali diajar dalam bahasa Melayu. Dalam masa yang sama, pelajar-pelajar mesti didedahkan kepada P&P bahasa-bahasa asing (Inggeris, Mandarin, Arab, Perancis, Itali, Sepanyol dll) , di dalam kelas-kelas bahasa yang sistematik, menarik dan berkesan.
Jika pelajar-pelajar kita mula menguasai bahasa asing seperti Inggeris, Mandarin, Arab dan sebagainya dengan baik, mereka bukan sahaja boleh berkomunikasi melalui bahasa ini, malah boleh melanjutkan pelajaran dalam apa jua bidang ilmu yang memerlukan penguasaan bahasa asing tersebut.
Dalam konteks Malaysia, penguasaan bahasa asing (bagi pelajar Melayu khususnya) terutamanya penguasaan bahasa Inggeris dan Mandarin, memanglah penting. Oleh kerana kepentingan itu, subjek dua bahasa ini wajar diajar secara sistematik, menarik dan berkesan dalam kelas-kelas bahasa, bukan memparasit subjek sains dan matematik. Jangan sampai ‘yang dikendong berciciran, yang dikejar tiada dapat’, atau seperti ungkapan pilu yang diubah suai ‘Balik Pulau Bayan Lepas, ilmu terpelau bahasa terlepas.’
Berbeza daripada dekad 1950-an hingga 1980-an yang menyaksikan ‘kerajaan’ merupakan majikan terbesar bagi orang Melayu berkelulusan, kini pihak ‘swasta’lah yang merupakan majikan terbesar. Senario ini menuntut orang Melayu berkelulusan untuk menguasai bahasa lingkaran bisnes tersebut – Inggeris, Mandarin dan sebagainya.

Dengan ilmu yang dikuasai melalui bahasa ibunda (bahasa Melayu umpamanya), dan bahasa asing yang dipelajari secara sistematik di dalam kelas bahasa, gabungan ilmu dan bahasa ini boleh menjadi modal insan yang mengketegahkan ‘towering personality’. Kembalikan ilmu ke lidah bahasa ibunda generasi muda kita. Kembalikan P&P bahasa asing ke dalam kelas-kelas bahasa yang sistematik, menarik dan berkesan, bukan membiarkannya memparasit subjek-subjek yang lain.

Anwar Ridhwan : Mariam dari Plentong (Puisi)

Dini pagi melukiskan rona gelapnya
kerana matahari masih menyimpan
semua rona lain dan kehangatan
dalam kotak sinarnya

Perkebunan
sebuah rumah tua
tangga kayu usang
sebuah tempayan di tepi tangga
sebilah pisau karat di rasuk
semuanya sketsa kelam
gigil dingin-pagi dalam diam

Kecuali warna api pelita merah-kekuningan
yang bergerak dari sudut rumah ke perkebunan
membawa tubuh Mariam

Mariam muda jelita kadang hanyut dalam khayalan
tamsil pelipur lara hidup dukanya
getah dari batang yang menjelmakan nasi dan tamban
getah dari suami yang melahirkan zuriatnya
susu putih yang mula membesarkan putera puterinya

Bukan jelutung bukan rambung di Plentong
kebiasaan pagi membancuh cuka kehidupan
demi sekeping getah asap atau sekerap

Letusan biji getah, siang hari itu, menimpa bumbung rumahnya
Mariam terkejut kerana bunyinya aneh sekali
meletup, bertalu-talu dari Timur Laut
matahari seolah-olah hanya mengeluarkan warna merah
daripada semua warna dalam kotak sinarnya.
Sang suami tergesa-gesa pergi,
katanya, ‘Menyahut panggilan pertiwi’.


Perkebunan getah tetap berdiri
tetapi landskap lain mula menumbuhkan
ubi kayu, pisang, keledek
penanamnya mengairi sambil berdoa:
‘Mohon berbuah lebat, cepat pula boleh dituai’.
Dan Mariam tetap berdiri
menunggu kepulangan sang suami.

Mariam belajar menunggu
kepulangan yang dijanjikan,
seperti kelasi yang ditinggalkan di pulau terpencil
menanti janji juragan untuk kembali mengambilnya

Mariam mula melihat
hijau meninggalkan segala daunan
biru meninggalkan langit
merah kecoklatan meninggalkan tanah
merah meninggalkan matahari
pancawarna meninggalkan pelangi.
Di kanvas berputar kehidupan hitam-putihnya
yang bergerak lesu pada latar kelabu
pada alam membisu

Tiba-tiba ada lelaki asing melihatnya di perkebunan
tertawan oleh kejelitaannya
Mariam kebingungan : Inikah jelmaan suaminya,
atau juragan yang datang untuk mengambilnya
dari pulau kehidupan yang sunyi dan terpencil?
Dan alam tiba-tiba seperti
mengembalikan semua warna pada layar kehidupannya.

Dititipkan putera puterinya
kepada ayah tua
sebelum Mariam belayar ke utara.
Titipan singkat dan sementara
hanya untuk memperoleh restu
ibu ayah bakal suami baharu.

Tetapi Mariam dan lelaki itu
tak tahu pasti apa yang menunggu
di sebalik gunung tinggi Halla di Pulau Cheju



Ingatan pada tanah asalnya
darah dagingnya
kental dan cair
cair dan kental
sepanjang Mariam menghirup udara baru.
Panas bulan Julai
atau bulan-bulan bersalju
yang dihangatkan dengan kimchi
dan impian untuk kembali

Baru Mariam fahami
Gawat tanah ini mewarnai kisah cintanya
Kisah cintanya diwarnai gawat tanah ini
musuh dari Utara
Choson-minjujuui-inmin-konghwaguk yang menakutkan
raksasa yang mengerling dari puncak Paektu.

Perang Korea yang membunuh lebih sejuta orang awam
berjuta-juta lagi kehilangan tempat tinggal
lebih setengah juta tentera hilang, maut atau cedera.

Dan Mariam muda comel di tengah segala
ketika MacArthur mendarat di Inchion
terketar-ketar di lantai ondol rumahnya
berdoa dalam bahasa baru kerana mula kehilangan bahasanya
belajar malakar han’gul dan menuturkannya
di bawah langit yin-yang, iklim empat musim
Matahari, Bulan, Bumi dan Syurga.

Skrip cintanya yang berubah-ubah seperti musim
juragan derita jiwa yang disulap melalui tegukan soju keras
ch’ongju atau makkolli daripada beras.

Dia tanpa nama, tanpa bahasa, tanpa arah, tanpa identiti,
berhati walang
di bumi dan laut yang menghalang jalan pulang.


Lebih enam dasawarsa sudah
dalam lingkaran pasrah dan harap
harap dan pasrah dalam lingkaran
memikul hari tua dengan nama dan bahasa baru.
Berjalan di hujung lorong hayatnya
yang dipanjangkan oleh harapan
Namun ada yang lebih lama
tetapi sering dilihatnya saban tahun
tatkala membuka jendela
memandang kebun sayur yang menghijau
sambil meneguk secangkir teh
langit biru awal musim rontok melukiskan
sekawanan burung penghijrah terbang ke selatan.

Ya, selatan, gumam Mariam dalam bahasa barunya
seperti tanah Taehan-min’guk ini ketika monsoon tenggara
yang membawa hujan, hangat dan lembab
lembab, hangat dan hujan selatan, seperti di Plentong.

Plentong yang mengukirnya menjadi dara dan isteri
malam-malam perkahwinan
anak-anak yang dilahirkan
perkebunan getah
‘getah meleleh ke pangkal, daun melayang jauh’
sesuatu yang ingin dipeluk tetapi nun di horison
jauh sekali, dan lama, kemudian mengabur dalam ingatan
perang dan cinta

Namun ada yang lebih lama
tetapi sering dilihatnya saban tahun
sekawanan burung penghijrah
setiap awal musim rontok berlangit biru
seperti juragan cinta yang setia
hinggap di halaman rumahnya
menjemputnya pergi terbang bersama
ke selatan.
Ke selatan
ke Plentong.

Meninggalkan lingkaran pelangi selepas hujan sirna
dan alam menerima semua warnanya semula

di atas sayap burung
dia ingat namanya dulu, Mariam.



Petaling Jaya,
16 September 2007.

Anwar Ridhwan : Accolades by Francois-Rene Daillie

[On The Last days of An Artist] "A beautiful and touching novel" (Alam Pantun Melayu : Studies on The Malay Pantun, 1988).

Anwar Ridhwan : Accolades by Harry Aveling

[ On four of Anwar Ridhwan’s short stories, published in an anthology Fables of Eve] Anwar Ridhwan works with a sophistication … Anwar’s world is more than of the urban intellectual : more precise, more restrained, at once Malay and international. In his anthology, An Introduction to Malay Literature, Muhammad Haji Salleh praises Anwar Ridhwan for his “clean and quiet style of writing”, and the “patience and care” which characterize his use of description and dialogue.
“Tik! Tik! Tik!” is an absurd tale of a woman pregnant with a bomb. The woman describes herself theatrically as ‘a woman from Hiroshima’, her lover describes himself as ‘a man from Nevada’. The story is set simply in a great ‘metropolis’. It might be anywhere, it is not necessarily Malaysia. Here, the story clearly is its own purpose.
“Minority”, too, is set abroad : specifically in New York, but with references to an Islamic secessionist struggle being waged somewhere in ‘the south’ – perhaps either in Thailand or the Philippines, but not presumably in Malaysia … The story admits of no easy resolution – the men separate, unreconciled – but this, Anwar seems suggest between human beings are hazy and marked by confusion and uncertainty. In “Minority”, the major female character is Nuriah, Siddik’s wife, who dies of an incurable cancer and is buried, at her own request under a tree in the village of her birth (which might be anywhere in Malaysia, Indonesia, or the South). She, like the woman in “Tik! Tik! Tik!” is a victim of her own dangerous biology.
Agnes Ho in “Love of The Dragon” is a far more dangerous creature, prepared to manipulate others (men) to gain her own advantage, and even to murder them when her wishes are frustrated. Her pending profession of Islam is a sham, her only concern is with her own self preservation. The hero of the story, known only by the pronoun “you” is able to outguess and outmaneuvers her at every crucial point (Credit: Harry Aveling, “Introduction”, Fables of Eve, Kuala Lumpur : Dewan Bahasa dan Pustaka, 1991).

Anwar Ridhwan : Accolades by Krishen Jit, Usman Awang, Rahmah Bujang

[On Yang Menjelma dan Menghilang, Those Who Appear and Those Who Disappear] From simplicity to complexity, and it is obvious that no drama is more complex than this one… It is a classical phenomena that most (Malay) dramatist cling to simplicity in order to capture larger audience, until finally we discover a drama which is very complex, as far as writing of contemporary Malay drama is concerned.
What is more amazing is the dramatist’s ability to grasp and manipulate the rich and complex world of imagination. The resulting piece of work is a drama that was created through a multi-leveled scheme with the intention to uncover human characteristics while venturing through time and approaching the realm of the metaphysics. Also, the writer shows a very schrewd and sharp mind, receptable to all the problems he was addressing.

Anwar Ridhwan : L’AUTRE RIVE

(Note : As the typist of this entry is not familiar with French writing symbols, this entry may contains some spelling /symbols errors – Nur Aliaa)

Roman/Traduit du malais par François-Rene Daillie/ Les Editions Federop, Eglise-Neuve d’Issac, 24400 Mussidan,1989/ ISBN 2.85792.066.0

L’AUTRE RIVE : un vieux sorcier malais, naguére charmeur de crocodiles, banni depuis vingt-cinq ans de son village sur l’autre rive d’un large fleuve. Un crocodile mangeur d’enfants. Deux jeunes homes de la ville, un intellectuel ‘anarchiste’ et un banquier ‘sérieux’ que poursuit malgré lui la rumeur de sa participation a un scandale financier. Tels sont les principaux protagonists d’une chasse nocturne sur le fleuve qui s’achévera par l’extermination de la bete féroce mais aussi par la mort du vieux “pawing”. Mais pour le jeune banquier, la rumeur un instant oubliée ne s’éteint pas pour autant, il lui faudra s’armer de patience pour cette longue traverse et, en bon Musulman, de confiance en la miséricorde divine.
Ce roman bref et dense nous transporte, dans la nuit primitive, sur ce fleuve perdu dans la jungle, au Coeur des contradictions et des conflicts de la Malaisie d’aujourd’hui qui se cherche entre la survivance des croyances et des traditions ancestrales et son développement accéléré a l’occidentale où elle risqué de perdre son âme.
Né en 1949 dans un villade du Selangor, Anwar Ridhwan est l’un des écrivains malais les plus doués de sa énération, auteur de deux recueils de nouvelles, de poems et de deux romans couronnés par divers prix littéraires. Sans doute l’art de la nouvelle est-il a l’origine de son gout pour la simplicité de l’expression et une concision dans le récit qui favorise l’affleurement du non-dit [François-Rene Daillie, 1989].

AVANT-PROPOS
[The jump, Katka had said, would bring you to the other shore – Antigone Kefala].

Si j’ai donné a la traduction française de ce roman un titre different du titre original, c’est sans nul doute en premier lieu parce qu’il m’a semblé que celui-ci – Arus: Courants – avait moins de chances d’attirer chez nous l’attention du lecteur que dans son pays d’origine. Mais je trouvais surtout qu’il n’évoquait pas le côté a mes yeux le plus important du livre. Le titre malais a une resonance sociale certain, en rapport avec certains traits de la Malaisie d’aujourd’hui, certains problems propres aux Malais dans le processus d’évolution qui en transformant leur pays a modifié et continue de modifier profondément leur mode de vie et, plus lentement peut-étre, de pensée. Mais de livre, justement, on s’en rend vite compte, va au-dela de cet ici-et-maintenant.
Le titre que j’ai préféré lui donner, en plein accord avec l’auteur, sans rien exclure de ce qui precede, est en liaison étroite avec la letter et l’esprit du roman et témoigne de preoccupations philosophiques et religieuses visible dés les premiéres pages. Ce titre s’impose d’ailleurs tout naturellment : le mot malais correspondant est omnipresent dans le livre. Le jour où je confiai a Anwar Ridhwan mon intention de changer de titre, son visage d’abord inquiet s’éclaira et s’épanouit lorsqu’il comprit ce que voulait dire ‘L’autre rive’.
Dans cette société malaise en pleine evolution, les different courants qui coexistent, entre le passé le plus traditional et les tendances modernistes le plus affirmées, en passant par ce que d’aucuns appellant ici la resurgence de I’Islam, sont aussi contrastés que les figures du vieux sorcier, charmeur de crocodiles et de son antagoniste Lebai Amrah, le responsible de la mosque , ou de Muslim, l’économiste, cadre dans une banque, et de l’intellectuel Salleh, professeur d’université. Fùt-ce de ce seul point de vue, on sent que bien des gens aspirant, dans ce pays, a cette autre rive encore lointaine que représenterait une nation plus harmonieuse dans sa diversité ethnique, unie autour d’une meme langue et d’objectifs communs.
Ce livre bref et dense en dit dien plus qu’il n’y paraît a premiére vue sur les courants qui animent et divisent la société malaysienne d’aujourd’hui. Roman d’un Malais, dont les personages sont tous malais et où les problems abordés ou évoqués sont des problems propres aux Malais, il faut bien le voir dans le context – implicite – qui est le sien.
On ne peut en saisir les connotations socio-politiques sans avoir presents a l’esprit au moins quelques données démographiques et économiques de base. D’abord, la structure multiraciale de cette société dont les trois elements principaux s’intégrent difficilement les uns aux autres : d’aprés les chiffres officiels, a peine un peu plus d’un habitant sur deux est malais, mais la Constitution reserve aux Malais l’essentiel du pouvoir politique, Chinois et Indiens n’y étant associés que par le biasis de leurs partis dans l’alliance au pouvoir depuis l’indépendence. Ensuite le fait qu’a cette époque-la, il y a trente ans, la richness nationale était entiérement entre les mains des étrangers et surtout des riches Chinois, a l’exception de ce que prélevaient sur elle l’Etat et les familles princiéres.
C’est seulement après les émeutes raciales de 1969, avec la Nouvelle Politique Economique décidée par l’alliance, qu’un effort fut accompli – quells que puissant en étre les insuffisances ou les excés – pour permettre a un plus grand nombre de Malais d’accéder a l’enseignement secondaire et supérieur grace a l’octroi de bourses, a la creation d’institutions et d’organismes specializes, et surtout au remplacement progressif de l’anglais par le malais comme langue d’enseignement a tous les niveaux, tandis qu’on prenait des measures pour faire passer entre les mains des Malais une part – encore mineure et sans doute fort inégalement repartee – de la richesse nationale.
Je simplifie énormément, cela va sans dire, mais c’est avec cela au moins comme toile de fond qu’il importe de lire ce roman et d’en saisir les personages, ceux de Muslim et de Salleh en particulier.
Vu d’Europe, ce dernier risqué de sembler un peu artificial, non tant a cause de ses fantaisies vestimentaires que de ce qu’elles peuvent avoir d’accidental, justement, non tant a cause de ses citations de Sartre et de Beckett ou plutôt de ses allusions a telle de leurs oeuvres que de leur apparition Presque hors de propos, en tout cas sur simple jeu de mots, du seul fait que la parte du vieux sorcier semble fermée aux deux compéres, ou qu’il leur faut attendre longuement, non point Godot mais le crocodile.
Mais n’exagérons pas : ces rapprochements verbaux entre des titres et des situations passent fort bien entre nos deux amis de la capital. De fait, a l’époque du récit, celle aussi de sa composition, avaient été données des representations de Huis-Clos en malais. Quant a Beckett, rien d’étonnant a ce que Salleh, professeur de literature anglaise, ait pu le lire en traduction.
En tant qu’intellectuel, Salleh appartient a une couche assez mince de la classe moyenne malaise, étant de ceux qui ont eu les moyens de frequenter une école de langue anglaise locale et faire au moins une partie de leurs etudes dans une université du Comminwealth ou des Etats-Unis – ici, un doctorat en Australie.
Rien de surprenant toutefois a sa presence – et a celle de Muslim – dans ce lointain village : ces jeunes intellentuels malais brusquement occidentalisés sont ceux de la premiére generation, ils sont pour la plupart nés au kampong, où vivent encore leurs parents, et quell que soit l’abîme qui sépare les deux modes de vie et de pensée, les liens sont toujours trés étroits et l’on manqué rarement de retourner au pays natal a l’occasion des fétes traditionnelles.
Ce qui peut sembler chez Salleh plus caricatural, meme si de toute evidence la chair est son péché mignon, ce sont ses reactions dans ce domaine : car a peine apprend-il la presence d’une “oie blance” chez le vieux sorcier, que le voila dans tous ses états, a plus forte raison lorsque au retour de la chasse tragique il la prend un instant dans ses bras pour la consoler.
Si Salleh semble se raccrocher un peu aux valeurs de l’Islam, c’est a l’heire du danger, pregnant conscience de ses péchés dans une poussée soudaine de repentir. Mais on sent le vieux fond assez bien ancré chez cet ‘anarchiste’ – marquee sans doute plus qu’en surface par les valeurs (ou non-valeurs) de l’Occident d’aujourd’hui – pour signaler sa presence sous-jacente aux moments de vérité.
Muslim est different. Sans doute représente-t-il l’idéal de l’auteur, non en tant qu’artiste bien sur, mais en tant que citoyen, que Malais et que Musulman. Méme s’il a séjourné lui aussi a l’étranger – simple stage a New York dans une banque, peut-atre – il se veut malais avant tout, profonément malais et, comme son nom l’indique, musulman. Mais sans excés. Etre malais, c’est etre musulman bien sur – equation ici fondamentale – mais chez lui sans aucune tendance a l’intégrisme, dans l’esprit le plus traditionnel de l’Islam en Malaisie. Comme Muslim le dit a safemme, ‘les enseignements de l’imam du village sont restés graves dans son coeur.’ Et en tant que Malais, il lui rappelle également que tout en étudiant les sciences économiques, il a lu les oeuvres des Burhanuddin, Boestamam et autres ardents nationalists de la fin del’ére colonial. “Je ne crois pas avoir cessé d’aimer mon people et mon pays.’ Par son exactitude, son assiduité, son sérieux au travail, ‘il voulait montrer aux employés de sa race qu’un Malais pouvait travailler dur’ – aussi dur qu’un Chinois, s’entend!
Pawang ‘Kri, le ‘sorcier’, redoubtable chasseur de crocodiles a mains nues, personage a part, banni de son village depuis vingt-cinq ans, représente avec sa fille – indirectement en quelque sorte – la société rurale malise traditionnelle mais rurale fait pléonasme car cette société l’est par essence – dont font encore partie le bomoh, le magician, capable de maléfices et vivant souvent a l’écart, et le pawang, plutôt chamane et guérisseur.
L’Islam, fermement établi chez les malais depuis le XIVéme siècle, a succeed a prés de mille ans d’hindouisme. Mais ces deux religions, meme l’Islam oppose a toute espéce de sorcellerie, n’ont pas totalement effacé le vieux fond d’animisme de ce people qui aujourd’hui encore, dans les campagnes, ou dans les couches urbaines directement issues de l’exode rural recent, a encore parfois recours au pawang – dans le cas,notamment, de maladies contre lesquelles la medicine officielle semble impuissante – voire au bomoh en vue de s’assurer pouvoir ou réussite.
Un detail montre la distance qu’il y a priori entre le viellard et les deux jeunes homes de la ville : c’est avec un fusil que Muslim est venu tuer le crocodile; Pawang ‘Kri, lui, fera confiance a une mantra et a l’encens. Mais cela – autre detail symbolique – ne les empéchera pas de s’entendre en profondeur. Car Muslim a tout de meme apporté un coq, sachant qu’un pawang peut parfois en avoir besoin.
L’antithése de Pawang ‘Kri, son antagoniste, c’est évidemment Lebai Amrah, l’officiel de la mosque, le dévot inflexible et sectaire qui a jadis fréquenté l’école coranique. Pour lui, le vieux sorcier n’est qu’un juif, un infidel, un demon qu’il a exile sur l’autre rive, chargé de tous les péchés du village. Il se croit le gardien incontesté de l’orthodoxie reliqieuse au village, mais son coeur n’est pas sans dureté. Nous ne sommes pas surs a la pin que ce soit dans un élan de sympathie et de pardon qu’il accepte le retour au village de la dépouille de son ex-rival et procéde lui-meme au ritual de l’inhumation – mais simplement peut-etre parce que tout le monde attend de lui ce geste et aussi que son fils doit épouser la fille du sorcier…
En dépit de raccourcis qui peuvent surprenrde le lecteur occidental ignorant de certaines données familiéres ici, mais comprehensible sous la plume d’un écrivain malais dans le context de la malaisie d’aujourd’hui, aucun des personages de ce roman n’est réellement schématique ou fait d’une seule piece, ni entiérement bon ni entiérement méchant, ni tout a fait perdu dans un passé en train de disparaître, ni fermé aux transformations de l’aujourd’hui. Parallélement a la Malaisie traditionelle encore fortement enracinée chez les Malais ruraux, s’est développée une Malaise modern, oeuvre au début des Occidentaux mais surtout, concrétement, des Chinois entreprenants, durs au travail et apres au gain. On peut les croire absents de ce roman, le mot ‘chinois’ n’y figure pas une seule fois, et pourtant ils y sont presents, sous-entendus, comme la partie immerge de l’iceberg.
Muslim, on l’a vu, veut montrer qu’un Malais est capable de travailler dur comme un Chinois. Lorsque Salleh, Muslim et Pawang ‘Kri, discutant de ce csandale, qui a bel et bien eu lieu et alimente encore la polémique politique – plus de deux milliards de dollars envolés a Hong Kong -, imaginent ce qu’on pourrait faire avec l’argent depose dans les banques pour le bien de ceux qui le leur ont confié, ils pensent aux pecheurs malais paevrement equips que l’ ‘intermédiare’ attend le soir sur la plage pour prendre leur poisson en paiement de leurs dettes, et suggérent d’acheter des boutiques dans le petite ville voisine pour pouvoir les céder aux Malais du village qui souhaiteraient faire du commerce. Qui sont-ils ces intermediaries, et ces boutiques, qui les posséde, sinon des Chinois?
Ce qui est remarquable en l’occurrence, c’estcette façon typiqueement malaise de procéder – comme l’usage du pantoun, de son côté, l’illustre a sa maniére – avec une delicatessen qui laisse tout entendre sans nommer personne ni exprimer ouvertement ses sentiments, delicatessen qui tend a disparaître aujourd’hui dans la vie urbaine, en ce pays où les conflits semblent toujours prets a se rallumer entre communautés ethnique qui se sentient lésées l’une économiquement, les autres politiquement.
Et l’autre rive, direz-vous?
Le vieux sorcier, Héraclite sans le savoir, ouvre le récit en murmurant au crepuscule devant le fleuve, a sa façon : panta rhei. L’autre rive, par contre, c’est ce qui, de l’autre côté, est immutable, éternel, par-dela ce monde immediate qui ne cessr de renaître pour s’effacer; ce qui, inatteignable, se situe au-dela de l’éphémére et du mouvant, du fleuve qui coule et a chaque seconde meurt a lui-meme, del’alternance du jour et de la nuit, du soleil et de la lune, du ciel libre et des nuages. Le terme malais, seberang, comme je l’ai dit plus haut, est omnipresent dans le livre, absolument et dans tous les sens, car de quelque côte du fleuve que l’on se tienne, il y aura toujours, en face, l’autre rive. Si bien que l’on se sent pris constamment dans cette ambiguîte, cette incertitude, cette nostalgie.
Banni de l’autre côte du fleuve, Pawang ‘Kri regarde sans cesse vers le village (le ravage) détesté qui depuis lors est pour lui l’autre rive. Mais aussi, pour finir, l’autre rive sera pour lui celle des morts où apaisé, son destin accompli, il abordera enfin. Ce serait encore, pour Muslim, dans cette vie, l’impossible retour a l’innocence pure et incontestée (du moins semble-t-il voir les choses ainsi) que lui a ravi la scandaleuse rumeur qui le poursuit meme loin de la capital et a quoi, en tuant le crocodile, contrairement a ce qu’il en espérait, il n’aura pas tordu le cou.
Comme dit le vieux sorcier, en des termes qui rappellent curieusement l’Evangile de saint Jean (III,4): ‘Si l’on pouvait redevenir un tout petit enfant, se glisser a nouveau hors du sein maternel, alors seulement pourrait-on etre pur comme du lin blanc.’
[François-Rene Daillie, Kuala Lumpur, Janvier 1989]. posted by NUR ALIAA ANWAR.

Anwar Ridhwan : Accolades by Muhammad Haji Salleh

1970’s was understandably marked by a rich literary fecundity in all genres, and not merely in the short story alone… We must note the early stories of Anwar Ridhwan, one of the best of the crop. His first collection, Parasit, Parasite (1976), shows a talent for form, a clear language and a grasp of the themes. Four years after that he published Hari-hari Terakhir Seorang Seniman, The Last Days Of An Artist (1980), which trace the last days of a traditional story teller, a man of pride and art, but sadly overtaken by the times and their callous generations. Noriah Taslim calls it a “tragic narrative, which a theme of a fall of a person who has lost himself, his possessions and his mind.”
Arus, Currents (1985), won a prize at the Literary Awards of the same year. It has also been scripted into a TV play, and has been translated into Thai and French.
A very painstaking and meticulous writer, Anwar has developed a clean and quiet style of writing, yet often quite poetic. Though his narration had begun with the village, his travels and teaching overseas have presented him with other alternative situations, lands and themes, and he has taken these into his later works, especially Naratif Ogonshoto, Tales of Ogonshoto (2001). This is an intricate novel that weaves its fine threads not only into the reminiscence of an old Japanese widower, but also into the more universal and contemporary issues of hegemony and identity. Written in a rare and sensitive linguistic medium, this is one of Anwar’s best novel.
Anwar Ridhwan too was involved in the drama scene in the 1990’s, with his Orang-orang Kecil, The Little People (1990), and Yang Menjelma dan Menghilang, Those Who Appear and Those Who Disappear (1992). These are experiments with time and space... Anwar won a proze for his second play, but the stage is a side interest for this accomplished novelist (Muhammad Haji Salleh, An Introcuction to Modern Malaysian Literature. Kuala Lumpur : Institut Terjemahan Negara Malaysia, 2008).